Podatek od wartości dodanej (ang. Value Added Tax w skrócie VAT) w Polsce nazywany jest też podatkiem od towarów i usług.

Jest to podatek pośredni, a przedmiotem opodatkowania jest wartość sprzedaży towarów i usług, natomiast podstawą opodatkowania jest przyrost ich wartości netto.

VAT jest podatkiem konsumpcyjnym, tzn. opodatkowuje finalną konsumpcję. Ostatecznie ciężar ekonomiczny podatku ponoszą konsumenci produktów, a nie przedsiębiorcy (producenci, dystrybutorzy, sprzedawcy detaliczni).

Podatek VAT charakteryzuje się następującymi cechami:

• powszchność,
• wielofazowość,
• potrącalność,
• z potrącalnością wiąże się neutralność dla podatników.

Różnicę pomiędzy klasycznym podatkiem obrotowym a VAT przedstawia następujący przykład: Przypuśćmy, że komputer jest produkowany w następujący sposób:

Fabryka A produkuje krzem (wartość 500 zł)

Fabryka B kupuje od A krzem i wykonuje z niego układy scalone (ich wartość 1000 zł)
Fabryka C kupuje od B układy i tworzy płyty i karty wartości 1500 zł.
Firma D dodaje obudowę i składa płyty i karty w komputer wartości 2000 zł.
W przypadku klasycznego podatku obrotowego o wysokości 22% przedsiębiorstwa te zapłaciłyby odpowiednio:

A - 500*22%=110 zł
B - 1000*22%=220 zł
C - 1500*22%=330 zł
D - 2000*22%=440 zł

W ten sposób pierwotna wartość 500 zł jest opodatkowana czterokrotnie, kolejne 500 zł dodane przez firmę B - trzykrotnie, itd.

W sumie przedsiębiorstwa zapłacą 1110 zł podatku od rzeczy która ma wartość netto 2000 zł - 55% !

W przypadku VAT unikamy podwójnego opodatkowania, gdyż firma płaci podatek tylko od tej wartości, którą sama wniosła (tzw. wartość dodana). Każda z firm będzie miała prawo do odliczenia podatku naliczonego VAT zapłaconego wcześniej przez poprzedników. Stąd każda z powyższych firm zapłaci w rzeczywistości tylko 110 zł podatku 22% od 500 zł, jakie dodała każda z nich). W sumie 440 zł, co stanowi wciąż 22% z całkowitej wartości netto.

Tak więc dzięki podatkowi VAT towary, których wytworzenie wymaga wędrówki półfabrykatów wzdłuż łańcucha kooperantów nie są każdorazowo opodatkowywane od całości ich wartości a jedynie od wartości dodanej.

Oczywiście w powyższym przykładzie stopa podatku obrotowego mogłaby być odpowiednio niższa, tak aby zapewnić ten sam średni dochód budżetu państwa. Wówczas widać, iż wersja z podatekiem VAT promuje finansowo branże gospodarki narodowej, gdzie łańcuchy produkcyjne są odpowiednio długie (produkt przechodzi przez wiele firm), takie jak branże nowoczesnej technologii. Podatek obrotowy w stosunku do VAT bardziej natomiast się opłaca w branżach, gdzie łańcuch produkcyjny jest krótki (np. rolnictwo).

Aby obliczyć wartość dodaną potrzebujemy znać prawdziwą (netto) wartość towarów i usług, które kupujemy. W tym celu od ceny ich zakupu należy odjąć dotychczas zapłacony przez wcześniejsze podmioty podatek VAT. Gdyby podatek VAT był płacony przez wszystkich i w jednakowej wysokości, można by go było obliczyć po prostu jako odpowiedni procent (np. 22 %) ceny zakupu.

Ponieważ jednak obowiązek VAT nie jest nałożony na wszystkie podmioty, w dodatku istnieją różne jego stawki, stąd powstaje wymóg umieszczania na każdej fakturze VAT oprócz ceny towaru także sumy dotychczas zapłaconego za niego podatku VAT. Tym samym księgowość jest tu bardziej skomplikowana w stosunku do klasycznych podatków.