Przeznaczanie odpowiednio dużych nakładów na badania i rozwój stanowi podstawę globalnej konkurencyjności Unii Europejskiej. Aby zachować czołową pozycję w tej dziedzinie, należy systematycznie zwiększać wydatki na innowacje.

Szybki rozwój gospodarek azjatyckich, które nie szczędzą środków na wsparcie obszaru B+R, budzi uzasadnione obawy przed zepchnięciem Unii Europejskiej na dalszy plan. Dlatego też zachodzi konieczność podjęcia działań zmierzających do zwiększenia poziomu innowacyjności poszczególnych krajów Wspólnoty, ze szczególnym naciskiem na państwa członkowskie, które przystąpiły do UE po 1 maja 2004.

Na tle innych krajów Unii Europejskiej Polska wypada bardzo słabo. Według danych Eurostat na badania i rozwój w 2008 roku przeznaczyliśmy 0,61% PKB,. W rankingu wyprzedzamy jedynie Cypr (0,46%), Słowację (0,47%), Bułgarię (0,49%) i Rumunię (0,58%). Wynik jest bardzo słaby, gdy weźmiemy pod uwagę, że średnia dla całej Unii w 2008 roku wyniosła niecałe 2% PKB, a rekordziści, do których należy Szwecja przeznaczyli prawie 4% swojego PKB na wsparcie tego obszaru. Polska ma zatem dużo do nadrobienia w kwestii innowacyjności. Przyczyn takiej sytuacji należy upatrywać w działaniach rządu, ale także w zachowaniach polskich przedsiębiorstw, którzy nie chcą inwestować w badania i rozwój na taką skalę, jak czynią to firmy działające w bardziej rozwiniętych państwach UE. Według Komisji Europejskiej, naukowcy w Europie nie cieszą się takim uznaniem społecznym jak np. w USA, co obniża ich efektywność lub skłania do prowadzenia badań poza granicami kraju.

Finansowanie działalności badawczo- rozwojowej w Polsce

W Polsce pieniądze na badania i rozwój finansowane są z kilku źródeł. Jednym z nich jest budżet państwa, który udziela wsparcia w formie grantów Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego, a także w formie środków na badania własne uczelni. Kluczowym narzędziem są także Programy Ramowe Unii Europejskiej, środki przyznawane w ramach Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka oraz programy o charakterze międzynarodowym, do których można zaliczyć EURES.

Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego

Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego jest dysponentem części budżetu państwa oraz instytucją pośredniczącą programów operacyjnych. Do zadań priorytetowych tego podmiotu należy m.in. finansowanie z Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka badań naukowych dla gospodarki opartej na wiedzy, wspieranie projektów B+R realizowanych przez jednostki naukowe na rzecz przedsiębiorstw, a także wspieranie tworzenia infrastruktury badawczej wspólnej dla różnych jednostek naukowych. Środki finansowe na naukę mogą zostać przyznane jednostkom naukowym, uczelniom, sieciom naukowym, jednostkom naukowym i innym uprawnionym podmiotom, a także ministrom kierującym działami administracji rządowej, kierownikom centralnych organów administracji rządowej oraz Prezesowi Polskiej Akademii Nauk. O udzieleniu finansowania decydują takie kryteria jak zbieżność przewidzianych prac z celami polityki naukowej, poziom naukowy prac, możliwość praktycznego zastosowania ich wyników, znaczenie badań dla rozwoju współpracy międzynarodowej oraz opinia Rady Nauki.

7. Program Ramowy w zakresie badan i rozwoju technologicznego

7. Program Ramowy stanowi instrument finansowania i kształtowania badań naukowych w Europie w latach 2007-2013. Budżet programu wynosi prawie 54 miliardy euro, które to rozdysponowane zostaną na cztery programy szczegółowe (Pomysły, Ludzie, Możliwości oraz Współpraca). Wśród celów programu można wymienić wspieranie ponadnarodowej współpracy w zakresie B+R, zwiększanie dynamizmu i kreatywności badań naukowych w Europie, umacnianie potencjału ludzkiego poprzez tworzenie lepiej dopasowanej oferty edukacyjnej i szkoleniowej oraz poprawę dostępu do infrastruktury badawczej. Do celów zalicza się także wzrost uznania dla zawodu naukowca oraz wspieranie szerokiego zastosowania wyników badań. W projekcie wziąć udział mogą przedsiębiorstwa, uczelnie, ośrodki badawcze, organizacje oraz osoby fizyczne lub prawne. Podmiotami odpowiedzialnymi za udzielanie wsparcia informacyjnego w zakresie uczestnictwa w 7. Programie Ramowym są Krajowe Punkty Kontaktowe, które tworzą sieć o ogólnoeuropejskim charakterze.

Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka

Wsparcie prac badawczo – rozwojowych oraz finansowanie ich wdrożeń oferowane jest w ramach priorytetu I i IV Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka. Wsparcie projektów celowych zawarte zostało w działaniu 1.4, podczas gdy wsparcie wdrożeń wyników prac B+R w działaniu 4.1. Instytucjami pośredniczącymi i wdrażającymi są w pierwszym przypadku Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego, a w drugim Ministerstwo Gospodarki oraz Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości. Fundusze mogą zostać przyznane na projekty badawcze i rozwojowe, przedsięwzięcia techniczne, technologiczne i organizacyjne, przygotowanie do wdrożenia oraz wdrożenie rezultatów prac B+R, przygotowanie wzoru przemysłowego lub użytkowego, a także na komercjalizację rezultatów badań. Minimalna wartość projektu została ustalona dla 6 województw i wynosi 400 tys. zł. Maksymalna wartość na część badawczą wynosi 7,5 miliona euro, natomiast na część wdrożeniową 20 milionów złotych.

Inne programy międzynarodowe

Z pośród funkcjonujących programów wspierających badania i rozwój, na szczególną uwagę zasługuje inicjatywa EUREKA. Istnieje ona od 25 lat i została zapoczątkowana jako odpowiedź na dynamicznie rozwijającą się gospodarkę i przemysł USA oraz państw Dalekiego Wschodu. Obecnie ideą organizacji jest wpieranie kooperacji pomiędzy partnerami pochodzącymi z różnych państw, którzy podejmują się realizacji wspólnych projektów badawczych, często w ramach partnerstwa publiczno – prywatnego. Zasadnicza różnica pomiędzy Programem Eureka a programami Unii Europejskiej polega na tym, że finansowanie projektów odbywa się nie z centralnego funduszu, ale przez państwa członkowskie w ramach swoich własnych procedur.
Zwiększenie nakładów przeznaczanych na badania i rozwój stanowi wyzwanie dla państw członkowskich Unii Europejskiej. Działania Wspólnoty powinny konsekwentnie zmierzać do podnoszenie jej innowacyjności i konkurencyjności na arenie światowej, aby w przyszłości mogła ona przejąć czołową pozycję w tej dziedzinie.